قروه، گورستان بهاییان: مبارزه بر سر سنگ‌ها و نشان‌ها

اسفند ۱۹, ۱۳۹۶

خانواده‌های برخی از زندانیان سیاسی جان‌باخته‌ در شهریور سال ۱۳۶۷ در سنندج، یک گور جمعی را در حاشیه شهر قروه و در یک زمین بیابانی، در مجاورت گلستان جاوید (گورستان بهاییان) در این منطقه کشف کردند. براساس گفته‌های شاهدانی که با عدالت برای ایران صحبت کرده‌اند، مقامات قضایی که خبر اعدام فرزندان شان را به آن‌ها داده بودند، از ارائه هرگونه اطلاعاتی درباره محل دفن پیکرشان خودداری می‌کردند. تا اینکه برخی منابع محلی خانواده‌ها را از دفن تعدادی پیکر در بیابان‌های اطراف قروه با خبر می‌کنند. تعدادی از خانواده ها با مراجعه به آن‌جا متوجه دفن گروهی بیش از بیست زندانی سیاسی زن و مرد در این محل می‌شوند. آن ها شبانه پیکرهای جان‌باختگان را که عزیزان‌شان نیز در میان آن‌ها بوده اند بیرون می‌آورند و در قبرهای انفرادی در آن محل دفن می‌کنند.

نمایی از مزارهای زندانیان سیاسی در حاشیه گورستان بهاییان قروه، قبل از تخریب سال ۱۳۹۵

 

عبدالله سید مرادی، که دو برادرش، جبار و کمال سیدمرادی در سال ۱۳۶۷ در سنندج اعدام شده اند، نحوه کشف این گور جمعی را از قول مادرش چنین بیان می‌کند:

حدود یک ماه و خورده ای از خبر اعدام‌ها می‌گذرد که خانواده‌ها اطلاعات پیدا می کنند که در یک‌سری از روستاها با بولدوزر و ماشینهای بزرگ حفره هایی را کنده اند که امکان دارد اعدامی ها آنجا باشند. چندین روستا را می‌گردند، پیدا نمی‌کنند تا اینکه با یک سری از خانواده‌ها صبح زود تاکسی می‌گیرند و همه باهم سوار می‌شود به سمت قروه، نزدیک قروه یک جایی را پیدا می‌کنند ، می رسند آنجا، آن نزدیکی‌ها هیچ کس نیست ، یک بیابانی است، نمی دانند، بیابان خالی را نگاه می‌کنند که یک جایی مثل حفره باشد ، یا جایی که تازه زمین را به هم زده باشند یا کنده باشند پیدا نمی‌کنند. یک نفر از اهل روستا می رسد . اینها را نگاه میکند و از قیافه های شان می فهمد و می گوید دنبال چه چیزی می گردید. اونها می‌ترسند. او میگوید من میدانم شما دنبال چه چیزی می گردید ، خودتان بگویید. میگویند والا ما بچه هایمان اعدام شده اند . می‌گویند این دوروبرها یک جایی هست کنده اند. می گویند جنازه بچه هایمان را میخواهیم پیدا کنیم. او هم میگوید بیایید من می‌دانم ، جریان را میدانم، نصفشان هم لباس هایشان هنوز بیرون است. اینها وسایل نبرده بودند. این ها با دست خالی میروند با همان روستایی که یکی دو تا بیل به همراه داشته میروند و جا را پیدا می کنند.  یکسری از مادرها غش می کنند و می افتند .بعد از یک مدت دوباره به خودشان می آیند ، جنازه ها را همه را بیرون می آورند. مادرم خیلی از جنازه‌ها را می شناخت. چون همیشه دنبال ما بود. یک نفر سردشت بوده، یک نفر کامیارانی بود . یک نفر سنندجی بود. از بچه های ما برادرم کمال بود. جنازه همه را بیرون میاورند، همه را می شناسد…کمال برادرم ، در واقع مادرم تشخیص داده بود ولی میگفت هنوز مطمئن نبودم. ولی برادرم کمال سمت راست یک خال داشت ، یک خال برجسته داشت که با آن شناخته بودش. تشخیص می دهد. بچه ها را بیرون میاورند و بعد سعی می کنند حفره را یک کم گودتر بکنند که جنازه هاشان زیر خاک قرار بگیرند. با خانواده ها جنازه ها را جدا جدا می گذارند و با خاک می پوشانند و برمی گردند. در مجموع حدودا بیست و خورده ای زن و مرد از پپیشمرگه های کومله و پنج شش زندانی سیاسی دیگر در شهر سنندج را دسته جمعی آنجا دفن کرده بودند. اینها غیر از بچه‌هایی بود که دیگر اصلا پیدا نشدند، ز جمله  برادرم جبارسید مرادی. مادرم همه جنازه ها را که بیرون آوردند جبار را پیدا نکرد. امروز که ما با هم صحبت می‌کنیم هنوز هم که هنوز است، جبار پیدا نشده.”

خالد علی‌پناه، فعال سیاسی کرد نیز از قول برادر شهلا کلاه‌قوچی، عضو گردان شوان کومه له که در شهریور ۶۷ به همراه همسرش، هوشنگ زندی و نه تن از اعضای دیگر گردان شوان که همگی در اواخر اسفند ماه ۱۳۶۶ به اسارت نیروهای نظامی جمهوری اسلامی در آمده بودند، اعدام شده بود می گوید:

“از سنندج تا قروه با ماشین دو ساعت راه است. رفته بودند آن‌جا و قبرهای تازه را پیدا کرده بودند و جنازه‌ها را دیده بودند. هر کسی  عزیز خودش را شناخته بود. برادر «شهلا کلاه‌قوچی» گفت ما ساعت ۴ صبح زود پیش از این‌که مردم بیدار شوند رفتیم آن‌جا. رفتیم قبرها ر ردیفی که دو سه روز اخیر اعدام کرده و آورده بودند، قبر را باز کردیم. بعد دامادشان را پیدا کرده بودند، بعد برادر «شهلا» را و بعد خود «شهلا» را. جنازه همه را پیدا کرده بودند و همان‌جا به کسی پول داده بودند تا برایشان قبر آماده کند و بعد جنازه‌ها را در قبر گذاشتند.”

بیشتر بخوانید: آلبوم عکس‌های زنان گردان شوان

در طول دهه شصت و سال ۱۳۶۷، صدها زندانی سیاسی که عمدتا هوادار یا عضو کومه‌له و حزب دموکرات کردستان بودند در شهرهای مختلف استان کردستان اعدام شدند و هیچ گزارشی مبنی بر اینکه پیکر آن‌ها را به خانواده‌های‌شان تحویل داده باشند به‌دست نیامده‌است. احتمال می‌رود غیر از این گروه بیست نفره، زندانیان سیاسی اعدام شده دیگری نیز در این محل به طور جمعی دفن شده باشند که مزارشان هنوز پیدا نشده‌است.

سنگ قبرها و نشانی هایی که در این محل از سوی خانواده ها گذاشته شده همواره به وسیله مقامات تخریب می شده است. با این همه خانواده‌ها همواره سنگ‌های جدید بر مزارها گذاشتند و به صورت فردی یا جمعی به خصوص در آخرین هفته سال که هم‌زمان با بمباران شیمیایی حلبچه کردستان عراق است، برای یادبود عزیزان‌شان به این منطقه آمده‌اند.

عارف نادری، فعال سیاسی کُرد که یک دوره عضو شورای شهر قروه بوده است می‌گوید: “خیلی از خانواده‌ها نمی‌دانسند قبر فرزندشان دقیقا کجای این محل است. اما همین رفت و آمد آن‌ها به خصوص در اواخر دهه ۷۰ که کمی فضا بازتر شده بود باعث شد بعضی از مردم متوجه شوند که اینجا تنها گورستان بهاییان نیست بلکه محل دفن دسته جمعی و یا انفرادی مجموعه ای از نیروهای پیشمرگ و فعالیت سیاسی و اعدامی‌های دهه ۶۰ هم هست.”

در ۲۴ تیر ماه ۱۳۹۵، این محل با حکم مقامات قضایی مقامات به عنوان “تغییر کاربری” با بولدوز کاملا تخریب و صاف شد. براساس اخبار و گزارش‌های منتشر شده در آن زمان، زمین گورستان بهاییان قروه و زمین‌های مجاور آن از جمله محوطه‌ای که مزار زندانیان سیاسی دهه ۶۰ بوده، متعلق به یک شهروند هشتاد ساله بهایی به نام خلیل اقدامیان است. اداره جهاد کشاورزی قروه به عنوان این‌که با ساخت ساختمان کوچک که از آن به عنوان غسالخانه استفاده می‌شده و دفن افراد در این محل، تغییر کاربری زمین کشاورزی بوده، شکایتی علیه وی در دادگستری طرح کرده  و دستوری مبنی بر تخریب کلیه اماکن این تکه زمین گرفته بودند. با این همه، در عملیات تخریب، قبرهای بهاییان دست نخورده مانده اما کلیه درخت‌ها، ساختمان غسالخانه و سنگ ها و محوطه مزار زندانیان سیاسی با بولدوزر صاف شده است.

بیشتر ببینید: و تمامی درختان با خاک یکسان شدند…

 

این تصویر، محوطه مزار زندانیان سیاسی در قروه را نشان می‌دهد که کاملا تخریب و صاف شده است. بر روی تابلویی که در آن زمان بر روی این زمین نصب شده نوشته بود: “ابنیه این ملک براساس دستور قضایی تخریب گردید و مالک یا مالکین جهت پیگیری‌های بعدی به اداره جهاد کشاورزی شهرستان مراجعه نمایند.”

 

یک شهروند بهایی اهل قروه در آن زمان در مصاحبه‌ای با شبکه تلویزیونی نوروز گفت: «روز گذشته پس از حضور در گلستان جاوید با زمین صاف مواجه شده و ساختمان غسالخانه، تاسیسات گرمایشی، سالن اجتماعات، تابوت‌ها و قبور از جمله قبور کردهایی که در این قبرستان دفن شده بودند همگی تخریب و خاکبرداری شده بود. حدود ۳۰۰اصله درخت ۲۰ ساله نیز بریده شده و حتی درختهای کاجی که کنار قبر مادرم بود نیز از ریشه کنده شده بود.»

مرکز دموکراسی و حقوق بشر کردستان نیز در آن زمان از مراجعه برخی از خانواده‌هایی که عزیزانشان در این محل دفن شده بودندبه اداره جهاد کشاورزی و استانداری خبر داد. در این گزارش آمده است که شکایت بستگان کومله، دموکرات و بهاییان در پی در رابطه با چرایی تخریب گورستان، بدون اجازه ی آنها و مالک زمین قبرستان  بی اثر ماند زیرا به این افراد اعلام شده است: تنها آقای «خلیل اقدامیان» مالک زمین، حق شکایت در این زمینه را دارد

اما در همان روز و هم‌زمان با عملیات تخریب، احضاریه‌ای به دست مالک زمین می‌رسد که براساس آن، دادسرای عمومی و انقلاب قروه سه روز فرصت داده بود تا خلیل اقدامیان برای توضیح پیرامون شکایت اداره جهاد کشاورزی حاضر شود.

 

در بیست و هفت تیر ۱۳۹۵، بهنام اقدامیان، فرزند مالک این زمین در صفحه فیس بوک خود نوشت:

“امروز بیست و هفتم تیر نودوپنج پدرم به اتفاق کامران و طیب صالحی برای پیگیری اتفاقات اخیر به داداگاه رفتند.
پدرم رو بازداشت و گفتند که باید وثیقه بیارید برای آزادیش.
در حال حاضر پدر هشتاد ساله ی من در بازداشت هست چون متهمه!واقعا شرم آوره.”
خلیل اقدامیان
وی پس از یک ساعت پست زیر را در صفحه فیس بوک‌اش قرار داد :
“پدر به قید وثیقه آزاد شد و پیگیری ها ادامه خواهد داشت”
تصاویر به دست آمده از نقشه‌های ماهواره‌ای نیز تخریب این محل را کاملا تایید می‌کند.
در این تصویر که در ۱۱ خرداد ۱۳۹۳ توسط “گوگل ارت” گرفته شده، درختان حاشیه این زمین، سقف یک ساختمان و همینطور سنگ‌های مزارها کاملا مشخص است.
تاریخ تصویر بعدی که “گوگل ارت” از این محل گرفته، ۱۲ مهر ۱۳۹۵ است که در آن تمامی ساختمان‌ها، درخت‌ها و سنگ‌های مزار کاملا ناپدید شده‌اند.
پس از تخریب سال ۱۳۹۵، خانواده‌ها مجددا سنگ‌های تازه بر روی مزار عزیزانشان نصب کردند. براساس گفته برخی خانواده‌ها، در اواسط سال ۱۳۹۶، مقامات همه آن‌ها را مجددا تخریب کردند و از محل برده اند. آن‌ها همچنین بر سر جاده اصلی منتهی به این مکان تابلویی نصب کرده‌اند که روی آن نوشته شده: “لعنت آباد”. جدال میان خانواده‌ها و ماموران دولتی بر سر سنگ‌های مزارها همچنان ادامه دارد.

 

آخرین تصویر ماهواره‌ای “گوگل ارت” تا زمان انتشار این مطلب، ۲۶ آبان ۱۳۹۶

 

 

*برای تهیه این مطلب، از مصاحبه‌های عدالت برای ایران با چندین زندانی سیاسی سابق، اعضای خانواده جان‌باختگان و مطلعان محلی، از جمله محمود حسین پناهی، عبدالله ، سیدمرادی، آزاد زمانی، نسرین رمضانعلی، عارف نادری، بهرنگ زندی، خالد علی‌پناه، ستار آوهنگ و عمار گلی  استفاده شده است.